Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Fizik tedavi ve rehabilitasyon (fizyoterapi ve rehabilitasyon), çeşitli kas iskelet sistemi, sinir sistemi, kardiyovasküler sistem (kalp-damar sistemi), pulmoner sistem (solunum sistemi) rahatsızlıklarından kaynaklı fonksiyonel bozuklukların tedavisini, bireylerin ağrılarının azaltılmasını, günlük yaşam aktivitelerine katılımlarının arttırılmasını, vücudun dengesinin yeniden sağlanmasını, bireyin toplumdaki yerini korumasını hedefleyen bir uzmanlık alanıdır. Fizik tedavi ve rehabilitasyon alanı, ortopedik, nörolojik, pediatrik, romatolojik, kardiyopulmoner, obstetrik ve urojinekolojik fizik tedavi ve rehabilitasyon gibi sistematik alt dallara ayrılmıştır. Ayrıca yaralanmaların sık görüldüğü anatomik vücut bölümlerini kapsayan el ve omurga rehabilitasyonu gibi alt dallar da bulunmaktadır. Hastalıkların tedavisinde ve önlenmesinde sıklıkla kullanılan fizik tedavi ve rehabilitasyon yöntemleri arasında ısı-ışık-su ajanları, elektroterapi, manuel terapi, mekanoterapi, terapötik (tedavi edici) egzersizler, ev egzersizleri, günlük yaşam düzenlemeleri, yardımcı cihazlar ve ortez-protez kullanımı sayılabilir.

Ortopedik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Ortopedik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon, çeşitli kas-iskelet sistemi hastalıklarının tedavisinde, bu tedavilere yönelik uygulanması planlanan cerrahi girişimlerin öncesinde (pre-operatif), kaybedilen fonksiyonların yeniden kazanılması amacıyla cerrahi girişimlerin sonrasında (post-operatif) uygulanan fizik tedavi dalıdır.

Ortopedik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon alanında sıklıkla ayak bileği burkulmaları, bursit, tendinit, bel ve boyun fıtığı, kireçlenme (osteoartrit), düz tabanlık (pes planus), halluks valgus, karpal tünel sendromu, kas yırtıkları, skolyoz, sinir sıkışmaları (tuzak nöropatiler), tenisçi dirseği (medial epikondilit), golfçü dirseği (lateral epikondilit), myofasyal ağrı sendromu (tetik nokta), topuk dikeni (kalkaneal epin) ve tortikollis gibi hastalıklara yönelik fizik tedavi yaklaşımları uygulanır. Bu hastalıklar, çoğu durumda bir eklemin aşırı kullanılmasına veya fonksiyonu dışında zorlanmasına bağlı olarak eklemlerin zorlanmasına, düzgün dizilimin bozulmasına, eklem çevresi oluşumların ve kasların yaralanmasına, bazı durumlarda ise eklem yakınında yer alan sinirlerin sıkışmasına ve ilerleyen süreçlerde iltihaplanmasına neden olabilmektedir.

Hastalığa bağlı bulguların azaltılmasına yönelik yapılan fizik tedavi uygulamaları, elektroterapiyi, çeşitli kuru veya nemli ısı ajanlarının kullanımını, manuel terapiyi, masajı ve terapötik egzersiz yaklaşımlarını içermektedir. Elektroterapi ajanları, tercih edilen elektrik akımının tipine ve yoğunluğuna bağlı olarak hastanın ağrı şikayetinin azaltılması amacıyla (analjezik) veya güçsüzlük görülen kasların kuvvetinin geri kazanılması amacıyla kullanılabilmektedir. Elektroterapi, etkinliği araştırmalarla değerlendirilmiş akımlar aracılığıyla vücuda uygulandığı için ağrısız ve uygulaması kolay kabul edilen bir yöntemdir. Kuru veya nemli ısı ajanları, uygulandığı bölgede metabolik faaliyetlerin hızlanmasını, dolaşımın düzenlenmesini sağlamaktadır. Genellikle akut yaralanmalarda görülen ödemi kontrol altına almak için soğuk uygulama yapılırken, kronik durumlarda ağrıyı azaltmak ve kasları gevşetmek amacıyla sıcak uygulama yapılmaktadır. Manuel terapi ve masaj uygulamaları, fizik tedavi ve rehabilitasyon sürecinin önemli basamaklarından biridir ve yalnızca eğitimli sağlık personelleri tarafından uygulanabilmektedir. Yaralanmanın olduğu bölgenin kaybettiği hareket açıklığının yeniden sağlanması, spazma giren ya da sertleşen kasların gevşetilmesi, dolaşımın arttırılması amacıyla manuel terapi ve masaj uygulamaları yapılmaktadır. Terapötik egzersiz yaklaşımları, hastanın ihtiyacı olan hareket açıklığının kazanılması ve kas kuvvetinin arttırılması için tercih edilen yöntemlerdendir. Hastanın klinik ziyaretlerinde gerekli olan tüm egzersizler, yardımcı gereçler (kuvvet bantları, ağırlıklar, pilates topları vs.) kullanılarak uzmanlar gözetiminde gerçekleştirilir. Bunlara ek olarak hastanın evde kendi kendine uygulaması için de bir egzersiz reçetesi oluşturulur. Egzersiz reçetesi, rehabilitasyon süreci içerisinde hastanın kuvvet düzeyine göre düzenli olarak revize edilir. Tüm fizik tedavi ve rehabilitasyon sürecinde hastanın egzersizlere katılımı, egzersizleri doğru şekilde öğrenmesi ve evde uygulaması oldukça önemlidir.

Nörolojik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Nörolojik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon, çeşitli sinir sistemi hastalıkları sonucunda görülen bozuklukların akut ve kronik dönemlerde farklı hedefleri içeren tedavileri amacıyla uygulanan fizik tedavi dalıdır.

Nörolojik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon alanında sıklıkla inme (hemipleji), multiple sklerozis (MS), Parkinson hastalığı, omurilik yaralanmaları (felç), kas hastalıkları (nöromuskuler hastalıklar) gibi hastalıklara yönelik yaklaşımlar gerçekleştirilir.

İnme, Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımlamasına göre; damarsal nedenler dışında görünür bir neden olmaksızın bölgesel beyin fonksiyon kaybına ait bulguların hızla yerleşmesi ile seyreden klinik tablodur. Beyin damarlarında gerçekleşen problemlere bağlı olarak beyin dokusu içerisine kanama (hemoraj) veya beyin kan akımının kesintiye uğraması (iskemi) durumlarında inme gerçekleşir.

Multiple sklerozis (MS), myelin (sinir kılıfı) ve sinir hasarı ile karakterize merkezi sinir sisteminin kronik inflamatuar bir hastalığıdır. En sık görülen belirtileri görme siniri etkilenimi, duyu ve motor bozukluklar, beyin fonksiyon kayıpları ve mesane bağırsak problemleridir. Başlangıç döneminden ileri döneme kadar ihtiyaç duyulan fizik tedavi ve rehabilitasyon uygulamaları değişiklik göstermekte ve süreç boyunca revize edilmektedir.

Parkinson hastalığı, merkezi sinir sisteminin ilerleyici dejeneratif bir hastalığıdır. Bu hastalığa bağlı olarak kişilerde en sık görülen bulgular tremor (titreme), katılık (rijidite), hareketlerde yavaşlama (bradikinezi), donma (akinezi) ve fleksiyon postürüdür. Rehabilitasyon süreci boyunca kişinin var olan fonksiyonlarını mümkün olduğunca koruması ve eklemlerindeki hareket açıklıklarının uzun süre muhafaza edilmesi hedeflenir.

Omurilik yaralanmaları, travmatik ya da travmatik olmayan birçok nedene bağlı gelişebilmektedir. Omurilik yaralanmasını takiben motor, duyu ve otonomik fonksiyonlar bozulur ve eşlik eden birçok sekonder problemin görülmesine yol açar. Omurilik yaralanması olan bireylerin, yaralanma sonrasında üretken ve mümkün olduğunca bağımsız bir yaşam sürebilmeleri için problem çözmeye yönelik özel rehabilitasyon programları planlanır.

Kas hastalıkları (nöromuskuler hastalıklar), kalıtımsal veya sonradan kazanılmış olarak omurilikte bulunan motor hücreleri, periferik sinirleri, nöromuskuler kavşağı veya kasın kendisini etkileyen hastalıklardır. Bu hastalık grubunun en belirgin bulguları, ilerleyici kas kuvveti kaybı, yorgunluk, ağrı, egzersiz kapasitesinde azalma, yer değiştirmede (transfer aktivitelerinde) zorluk ve kilo problemleridir. Fizik tedavi ve rehabilitasyon sürecinde fonksiyonel kapasitenin arttırılması, günlük yaşam aktivitelerinde bağımsızlığın ve yaşam kalitesinin korunması hedeflenir.

Pediatrik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Pediatrik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon, çocuklarda doğumsal ya da sonradan kazanılmış nörolojik ve ortopedik problemlerde fonksiyonel bağımsızlığın yeniden kazanılması amacıyla uygulanan fizik tedavi dalıdır.

Pediatrik fizik tedavi ve rehabilitasyon alanında en sık karşılaşılan hastalıklar serebral palsi (cerebral palsy-CP), pediatrik nöromuskuler hastalıklar, obstetrik brakiyal pleksus paralizisi ve spina bifida'dır.

Serebral palsi, gelişmekte olan fetal ve yenidoğan beyninde meydana gelen bozukluklara bağlı olarak görülen, aktivite kısıtlılıklarına yol açan bir grup kalıcı hareket ve postur değişikliği olarak tanımlanır. Bu hastalığa sahip çocuklarda en sık görülen bulgular kontraktürler, torsiyonel deformiteler, kalça çıkığı, omurga deformiteleri (skolyoz, lordoz, kifoz vb.), spastisite, kas zayıflığı ve epileptik bozukluklardır.

Pediatrik nöromuskuler hastalıklar, çoğunlukla genetik geçişli, anatomik olarak farklı tutulumlara sahip, ilerleyici ve yaygın kas zayıflıklarıyla seyreden hastalıklardır. Bu hastalıklarda sıklıkla omurgada skolyoz gibi postural bozukluklar ve proksimal kas gruplarında (kalça ve omuz çevresi kaslar) tutulum görülür. Fizyoterapi ve rehabilitasyonda genel hedefler, kas kısalıklarının önlenmesi, yürüyüşün korunması, solunum fonksiyonlarının korunması, skolyozun önlenmesi, skolyoz gelişmiş ise ilerlemesinin önüne geçilmesi olarak sıralanabilir.

Obstetrik brakiyal pleksus paralizisi, doğum sırasında bebeğin üst ekstremitesine giden sinirlerin herhangi bir seviyede yaralanmasına bağlı olarak gelişen klinik tablodur. Bu tabloda sıklıkla üst ekstremitenin farklı bölgelerinde değişen derecelerde felçler görülür. Fizyoterapi ve rehabilitasyon programı, aile eğitiminden başlayıp, duyusal düzenleme, kas dokusunu ve eklemleri koruma amacıyla ortezleme, germe ve kuvvetlendirme egzersizleri ile spastisiteye yönelik çeşitli ajanların kullanımına kadar geniş bir yelpaze oluşturmaktadır.

Spina bifida, omurganın kemik ve nöral elementlerinin gelişimsel anormalliklerine bağlı olarak meydana gelen doğumsal nöral tüp defektleri tiplerinden biridir. Nöral tüp defektlerinde sıklıkla hidrosefali, parapleji (iki alt ekstremitede felç) ve inkontinans görülmektedir. Hastalığın rehabilitasyon sürecinde motor kayıp düzeyine göre uygulanan tedavi prosedürleri değişiklik göstermektedir. Yürüyebilen hastalarda var olan alt ekstremite kas kuvvetinin korunması ve geliştirilmesi hedeflenirken, tekerlekli sandalye kullanan hastalarda üst ekstremitenin kuvvetlendirilmesi, hastanın kendi transferini ve günlük yaşam aktivitelerini bağımsız gerçekleştirebileceği fonksiyonel kapasiteye ulaşması hedeflenmektedir.

Çocuklarda hastalığa uygun fizyoterapi ve rehabilitasyon yöntemlerine, çocuğun kronolojik yaşı, nörogelişimsel durumu, fizyoterapiye başlangıç yaşı, fiziksel engel ve kognitif bozukluk durumu, işitme ve görme bozuklukları ile genel sağlık durumu göz önünde bulundurularak karar verilir.

Romatolojik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Romatolojik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon, muskuloskeletal sistemde meydana gelen inflamatuar süreçlere bağlı oluşan hastalıklarda inflamasyonu kontrol altına almak, ağrıyı azaltmak ve fonksiyonelliği arttırmak amacıyla uygulanan fizik tedavi dalıdır.

Romatolojik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon alanında en sık karşılaşılan hastalıklar romatoid artrit ve ankilozan spondilittir. Bu hastalıklar genellikle sebebi bilinmeyen, sinovyal eklemleri etkileyen, ilerleyici, sistemik ve kronik hastalıklar olarak tanımlanır.

Romatoid artrit, temel olarak eklem hastalığı olarak bilinmesine rağmen eklem dışı sistemik bulgularla da seyreden bir hastalıktır. En sık 20-50 yaşlar arasında görülür ve hastalığın görülme sıklığı yaşla birlikte artış gösterir. Yapılan araştırmalar, romatoid artrit gelişiminde genetik bir temelin varlığını işaret etmektedir. Karakteristik başlangıç şekli sinsi ağrı, eklemlerde uzun süreli sabah tutukluğu ve küçük eklemlerde (el eklemlerinde) görülen simetrik şişliklerdir. Çoğunlukla ilk sistemik bulgular yorgunluk, halsizlik, kilo kaybı ve yüksek ateştir. Eklem tutulumları ileri dönemde el parmaklarında düğme iliği ve kuğu boynu deformitelerine yol açabilmektedir. Ayrıca hastalığa ileri dönemlerde dirsek ekleminde kısıtlılık, omuz ekleminde çıkıklar, diz ekleminde effüzyon, kalça ekleminde hareketle ağrı ve omurgada boyun bölgesinde hareket kaybı eşlik edebilir. Romatoid artrit hastalarına uygulanacak fizik tedavi ve rehabilitasyon programında kısa dönem hedefler hastanın ağrısının azaltılması, yeni deformitelerin önlenmesi ve hastaya egzersiz yapma alışkanlığının kazandırılmasıdır. Uzun dönem hedefler ise hastanın esnekliğinin arttırılması, atrofik (zayıflamış) kasların kuvvetlendirilmesi ve hastanın aktivitelere katılımının sağlanmasıdır. Hastalara gerekli değerlendirmeler yapıldıktan sonra gece kullanımı için ortezler ve splintler önerilebilir.

Ankilozan spondilit, sıklıkla omurları ve sakroiliak eklemi tutan, eklem dışı bulgular da gösteren kronik ilerleyici inflamatuar bir hastalıktır. Hastalar sıklıkla en az üç aydır süren, egzersiz ile düzelen ancak istirahat ile düzelmeyen bel ağrısı şikayeti ile kliniğe başvurur. Ayrıca bel omurlarının hareket kısıtlılığı da bulunur. Hastalık en sık 15-30 yaşlar arasında başlar. Ağrılar sabaha karşı artar, sıcak uygulama ve egzersiz ile azalabilir. Ankilozan spondilit'e özgü karakteristik bulgulardan biri de entezitistir. Entezitis, bağların ve tendonların kemiğe yapışma yerinde görülen iltihabi durumdur. Hastalarda göğüs kafesi eklemlerinde gelişen entezitise bağlı olarak solunum yetmezliği de görülebilir. Uygulanacak fizyoterapi ve rehabilitasyon programı omurga hareketliliğini arttırmayı, ağrıyı azaltmayı, genel kas kuvvetini arttırmayı ve eklem çevresi yapılarda gelişebilecek komplikasyonları (sinir sıkışması vb.) önlemeyi hedefler. Bu amaçla, elektroterapi uygulamaları, hidroterapi, egzersiz ve masaj uygulamaları kullanılır.

Kardiyopulmoner Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Pulmoner Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon, uygulanan medikal tedaviye rağmen semptomları devam eden kronik solunum hastalığı olan bireylerde, Kardiyak Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon ise kronik kardiyovasküler hastalığı olan bireylerde uygulanan fizik tedavi dallarıdır. Bu alanlarda uygulanan yaklaşımların amacı kardiyopulmoner hastalığı olan bireylerin fiziksel, psikolojik ve sosyal durumlarının iyileştirilmesi ve hastalığın ilerlemesinin yavaşlatılmasıdır.

Kardiyak rehabilitasyonun endikasyonları arasında akut myokard enfarktüs (kalp krizi), stabil anjina pektoris (göğüs ağrısı), koroner arter bypass greft cerrahisi, kalp kapağı tamiri veya replasmanı, perkutanöz transluminal koroner anjioplasti, kalp transplantasyonu ve kalp-akciğer transplantasyonu sayılabilir. Kardiyak rehabilitasyon, hastanın operasyon sonrası hastanede geçirdiği dönemden başlayarak, taburculuk sonrası 3-6 ayı da içine almaktadır. Rehabilitasyon programı çoğunlukla egzersiz eğitimini, düzenli fiziksel aktivite alışkanlığının kazandırılmasını ve sigaranın bırakılmasını içermektedir. Ayrıca kardiyak rehabilitasyona ihtiyaç duyan hastalar arasında diyabet ve hipertansiyonun da oldukça yaygın olmasından dolayı rehabilitasyon programı bu hastalıkları da kapsayacak şekilde planlanır.

Pulmoner rehabilitasyon, kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) gibi pulmoner aktivite limitasyonu yaşayan hastalarda sıklıkla uygulanır. KOAH, ilerleyici hava akımı kısıtlanması ile karakterize, tam olarak geri dönüşü olmayan bir akciğer hastalığıdır. Sıklıkla sigara dumanına veya farklı zararlı gazlara maruziyete bağlı gelişen inflamatuar süreç sonucu ortaya çıkar. Rehabilitasyon programının amaçları, hastanın egzersiz performansını arttırmak, günlük aktivitelere katılımı arttırmak ve hastalığın sistemik etkilerini azaltmaktır. Pulmoner rehabilitasyon, ayaktan uygulanabildiği gibi, transplantasyon cerrahisi öncesi ve sonrasında, restriktif akciğer hastalıklarında ve pulmoner hipertansiyon gibi durumlarda yatarak da uygulanabilir.

Kardiyopulmoner rehabilitasyon programları, genellikle hasta eğitimi, yaşam tarzı değişiklikleri ve solunum enfeksiyonlarının kontrolü ile başlar. Ardından gevşeme teknikleri, solunum kontrol yöntemleri, aktif solunum teknikleri döngüsü, bronşiyal drenaj teknikleri, bronşiyal temizliğin sağlanması için öksürme eğitimi, solunum kas eğitimi, postural drenaj, göğüs kafesi hareketliliğini arttırmak için germe egzersizleri programa eklenerek süreç yönetilir.

Kardiyopulmoner rehabilitasyon, yukarıda bahsedilen hastalıkların yanında yoğun bakım ünitesinde yatan hastalara da uygulanan bir programdır. Yoğun bakımda yatan hastaların var olan hastalıklarına sıklıkla akciğerlerde volüm azalması, solunum kas zayıflığı, sekresyonların (balgamın) temizlenmesinde güçlük, akut solunum yetmezliği, mobilitede azalma ve fiziksel fonksiyonlarda yetersizlik gibi klinik problemler eşlik etmektedir.

Obstetrik-Ürojinekolojik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Obstetrik-Ürojinekolojik Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon, sıklıkla üriner inkontinans (idrar tutamama) ve fekal inkontinans (gayta tutamama) durumlarında uygulanan tedavi yöntemlerini içeren fizik tedavi dalıdır.

Üriner ve fekal inkontinans, bireyin hem sosyal ortamlardan izole olmasına hem de yaşam kalitesinin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olabilen ciddi birer sağlık sorunudur. Üriner inkontinansın alt tipleri bulunmaktadır:

Üriner stres inkontinans: Pelvik taban kaslarındaki zayıflığa bağlı olarak öksürme, hapşırma ve ağır kaldırma gibi aktiviteler sırasında görülen idrar kaçırmadır.

Sıkışma tip inkontinans: İdrarın kuvvetli bir boşaltma isteğiyle dışarı atılması şeklinde gerçekleşen idrar kaçırmadır. Aşırı aktif mesane olarak da adlandırılır.

Taşma tip inkontinans: Mesanenin aşırı gerilmesine bağlı olarak gelişen idrar kaçırmadır.

Nokturnal inkontinans: Uyku sırasında idrar kaçırma durumudur.

İnkontinans için uygulanacak fizyoterapi ve rehabilitasyon programından önce hastaların değerlendirilmesi oldukça önemlidir. İnkontinansta değerlendirme aşaması hikaye alınması, fiziksel muayene ve nörolojik muayeneyi kapsar. Üriner inkontinans hastalarına özel olarak frekans/hacim çizelgesi, ped testi, pelvik taban kas kuvveti değerlendirmesi, görsel analog skalası ve yaşam kalitesi anketleri uygulanır.

---

Bu sayfada yer alan bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; hastalıkların tanısı, tedavi planı ve uygulanacak yöntemler kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Kişiye özel değerlendirme, tanı ve tedavi kararları için mutlaka bir hekime danışınız. SGK kapsamı ve anlaşmalı kurum bilgileri değişkenlik gösterebileceğinden, güncel ve resmi bilgiyi SGK'nın resmi listelerinden veya e-Devlet üzerinden teyit etmeniz önerilir.

Vimfay ile Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Koordinasyonu

Vimfay, bir sağlık kuruluşu olmayıp; fizik tedavi ve rehabilitasyon alanında hizmet arayan bireyler ile deneyimli, gelişmiş donanımlı sağlık kuruluşları arasında koordinasyon ve danışmanlık desteği sunan bir aracı kuruluştur. Talep edilmesi halinde ilgili branşta hizmet veren sağlık kuruluşlarıyla iletişim, randevu planlaması ve süreç takibi konularında destek sağlanabilir. Tanı, tedavi yöntemi ve beklenen sonuçlara ilişkin nihai değerlendirme, ilgili hekim ve sağlık kuruluşuna aittir; Vimfay bu konularda garanti veya vaatte bulunmaz.